مردی که بیست سال در برابر خلافت عباسی ایستاد

بابک خرمدین، رهبر برجسته جنبش خرمدینان در آذربایجان، از مهم‌ترین چهره‌های مقاومت ایرانیان در سده سوم هجری بود. شورش او در حدود ۲۰۰ یا ۲۰۱ هجری قمری / ۸۱۶–۸۱۷ میلادی آغاز شد و نزدیک به دو دهه ادامه یافت؛ مقاومتی که در نهایت یکی از طولانی‌ترین و پرهزینه‌ترین شورش‌های ضد خلافت عباسی شد.

اطلاعات مربوط به زندگی نخستین بابک چندان قطعی نیست. منابع قرون نخست اسلامی درباره پدر، مادر و نسب او روایت‌های متفاوتی ارائه کرده‌اند و بسیاری از این گزارش‌ها نیز از سوی مخالفان خرمدینان نوشته شده‌اند. به همین دلیل، برخی داستان‌های مشهور درباره تولد و کودکی او را نمی‌توان با اطمینان تاریخی پذیرفت.

بر اساس یکی از روایت‌های قدیمی، پدر بابک در جریان سفری به حوالی سبلان بر اثر جراحات کشته شد و بابک تا حدود دوازده‌سالگی به چوپانی مشغول بود. بعدها به خدمت یکی از بزرگان محلی درآمد و مدتی نیز در تبریز زندگی کرد. او سپس به منطقه آذربایجان بازگشت و به خرمدینان پیوست.

آغاز قیام

در آن زمان جنبش خرمدینان در بخش‌هایی از ایران فعال بود. خرمدینان جنبشی مذهبی ـ اجتماعی بودند که بسیاری از پژوهشگران جدید، ریشه‌های فکری آنان را با سنت‌های پیشااسلامی ایران و به‌ویژه مزدکی‌گری مرتبط دانسته‌اند؛ هرچند درباره ماهیت دقیق باورهای آنان میان منابع و پژوهشگران اختلاف وجود دارد.

بابک پس از مرگ جاویدان بن شهرک، یکی از رهبران خرمدینان، به رهبری بخش مهمی از این جنبش رسید. بر اساس روایت منابع، پیروان جاویدان بابک را جانشین او دانستند و از آن پس قدرت او در منطقه به‌سرعت افزایش یافت.

مرکز قدرت بابک در دژ بَذ بود؛ قلعه‌ای کوهستانی و بسیار صعب‌العبور در منطقه آذربایجان که بعدها در فرهنگ عمومی با نام قلعه بابک شناخته شد.

از این دژ، نیروهای بابک به کاروان‌ها و نیروهای خلافت حمله می‌کردند و از مزیت جغرافیایی کوهستان برای جنگ‌های ناگهانی و کمین استفاده می‌کردند. منابع اسلامی شمار نیروهای بابک را گاهی ده‌ها یا حتی صدها هزار نفر ذکر کرده‌اند، اما پژوهشگران این اعداد را بسیار اغراق‌آمیز می‌دانند.

جنگ با خلافت عباسی

خلافت عباسی بارها فرماندهان مختلفی را برای سرکوب بابک فرستاد.

در سال‌های ۸۱۹–۸۲۰ میلادی، یحیی بن معاذ با نیروهای بابک درگیر شد، اما نتوانست شورش را سرکوب کند.

در سال‌های بعد نیز نیروهای دیگری اعزام شدند. یکی از مهم‌ترین فرماندهان عباسی، احمد بن جنید بود که در حدود ۸۲۴–۸۲۵ میلادی علیه بابک وارد جنگ شد، اما شکست خورد و به اسارت نیروهای بابک درآمد.

یکی از مهم‌ترین پیروزی‌های بابک در نبرد هشتادسر رخ داد. در این نبرد، سپاه محمد بن حمید طوسی، یکی از فرماندهان مهم خلافت، شکست خورد و خود محمد بن حمید نیز کشته شد. این شکست نشان داد که نیروهای بابک هنوز توانایی شکست دادن ارتش‌های بزرگ خلافت را دارند.

به این ترتیب، قیام بابک فقط یک شورش محلی کوچک نبود؛ بلکه برای سال‌ها بخش بزرگی از توان نظامی خلافت عباسی را درگیر کرد. مرکز این مقاومت در آذربایجان بود، اما دامنه ارتباط و حضور خرمدینان به مناطق دیگری از ایران نیز می‌رسید.

افشین؛ آخرین دشمن بزرگ بابک

پس از مرگ مأمون عباسی در سال ۸۳۳ میلادی، خلافت به معتصم عباسی رسید. معتصم تصمیم گرفت با نیرویی بسیار سازمان‌یافته‌تر به جنگ بابک برود.

در سال ۸۳۵ میلادی، فرمانده‌ای ایرانی‌تبار به نام حیدر بن کاووس، مشهور به افشین، فرماندهی عملیات بزرگ علیه بابک را بر عهده گرفت.

افشین برخلاف بسیاری از فرماندهان پیشین، با برنامه‌ای طولانی‌مدت وارد جنگ شد. او مسیرهای ارتباطی را کنترل کرد، دژها و استحکامات مسیر را بازسازی کرد، شبکه خبررسانی ایجاد کرد و تلاش کرد راه‌های رساندن غذا، پول و تجهیزات به نیروهای بابک را قطع کند.

در یکی از نبردهای مهم در ارشق، نیروهای بابک شکست خوردند و او مجبور شد از برخی مواضع خود عقب‌نشینی کند و به سمت دژ بَذ بازگردد. با این حال، مقاومت ادامه پیدا کرد و نیروهای بابک همچنان از کوهستان برای کمین و حملات ناگهانی استفاده می‌کردند.

سرانجام در تابستان ۸۳۷ میلادی، سپاه افشین به دژ بَذ رسید. پس از نبردی سنگین، قلعه سقوط کرد. خانه‌ها و استحکامات آن غارت و ویران شد و بسیاری از پیروان بابک کشته یا اسیر شدند.

اما بابک فرار کرده بود.

او همراه تعدادی از نزدیکان خود از مسیرهای کوهستانی گریخت و به سمت ارمنستان رفت.

خیانت و دستگیری

بابک برای مدتی نزد یکی از بزرگان ارمنی به نام سهل بن سنباط پناه گرفت.

اما سهل با افشین ارتباط برقرار کرد و محل حضور بابک را به او اطلاع داد. افشین نیروهایی برای دستگیری او فرستادند.

بابک سرانجام در ۱۰ شوال ۲۲۲ هجری قمری / ۱۵ سپتامبر ۸۳۷ میلادی دستگیر شد و سپس به اردوگاه افشین در برزند منتقل گردید. پس از آن، به دستور خلیفه او را به سامرا بردند.

روایت‌های تاریخی درباره گفت‌وگوهای بابک و افشین و همچنین برخی جزئیات فرار و دستگیری او متفاوت‌اند؛ بنابراین همه داستان‌هایی که امروزه درباره آخرین لحظات زندگی او نقل می‌شود، ارزش تاریخی یکسانی ندارند.

مرگ بابک خرمدین

بابک را به سامرا بردند؛ پایتخت خلافت عباسی.

منابع تاریخی گزارش می‌کنند که او را پیش از اعدام در برابر مردم به نمایش گذاشتند و سپس به دستور معتصم عباسی اعدام شد. تاریخ مرگ او در منابع به سال ۲۲۳ هجری قمری / ۸۳۸ میلادی بازمی‌گردد.

اما مرگ او یک اعدام معمولی نبود.

بر اساس گزارش ایرانیکا، ابتدا دست‌ها و پاهای بابک قطع شد و سپس بدن مثله‌شده او را بر دار کردند و در بیرون سامرا به نمایش گذاشتند. برخی منابع نیز گزارش کرده‌اند که سر او پس از آن برای نمایش به شهرهای دیگر و خراسان فرستاده شد.

در منابع متأخرتر داستان‌های بسیار هولناک‌تری نیز درباره نحوه مرگ بابک آمده است؛ از جمله روایت مشهور بریدن اندام‌ها، استفاده از پوست گاو و جزئیات دیگر. اما همه این جزئیات در منابع اولیه به یک شکل تأیید نشده‌اند و نمی‌توان همه آنها را با قطعیت تاریخی بیان کرد.

یکی از مشهورترین روایت‌ها می‌گوید زمانی که دست بابک را قطع کردند، او خون خود را به صورتش مالید تا رنگ‌پریدگی ناشی از خون‌ریزی باعث نشود دشمنان تصور کنند که از ترس رنگش پریده است. با این حال، ایرانیکا تصریح می‌کند که این داستان در منابع مختلف به شکل‌های متفاوت نقل شده و حتی عطار همین حرکت را به حسین بن منصور حلاج نسبت داده است؛ بنابراین نباید آن را یک واقعیت قطعی تاریخی دانست.

آیا مقبره بابک وجود دارد؟

تا جایی که منابع تاریخی معتبر نشان می‌دهند، محل دفن مشخص و قابل اثباتی برای بابک خرمدین شناخته نشده است.

پس اگر بخواهیم دقیق تاریخی صحبت کنیم، بهتر است بگوییم:

پس از اعدام و مثله‌شدن بابک، پیکر او به نمایش گذاشته شد و سرش نیز بنا بر برخی منابع برای نمایش به مناطق دیگر فرستاده شد؛ اما محل دفن یا بقایای قابل شناسایی از مقبره او در دست نیست.

بنابراین جمله «مقبره بابک را پیدا نکرده‌اند» درست‌تر از این است که با قطعیت بگوییم «تن او را تکه‌تکه کردند و برای همیشه گم شد». آنچه درباره مثله شدن بدن و نمایش آن گزارش شده، با آنچه درباره سرنوشت بقایای او و محل دفن می‌دانیم، باید از هم جدا شود.

میراث بابک

پس از سقوط بَذ، جنبش خرمدینان به‌طور کامل در همان لحظه از بین نرفت. گروه‌هایی از خرمدینان به مناطق مختلف گریختند و برخی نیز به قلمرو بیزانس رفتند و بعدها در ارتش امپراتوری بیزانس حضور یافتند.

بابک در منابع خلافت عباسی عمدتاً به‌عنوان یک شورشی خطرناک و دشمن خلافت معرفی شده است؛ اما در حافظه تاریخی و ملی ایرانیانِ دوره‌های بعد، به‌ویژه در دوران معاصر، چهره او به نمادی از مقاومت در برابر سلطه خلافت عباسی و پایداری در برابر یک قدرت مرکزی خارجی تبدیل شده است.

به همین دلیل، امروز نام بابک خرمدین بیش از هر چیز با قلعه بابک، آذربایجان، جنبش خرمدینان و مقاومت طولانی او در برابر خلافت عباسی گره خورده است.

او سرانجام شکست خورد، قلعه‌اش سقوط کرد و خودش به شکلی بسیار خشن اعدام شد؛ اما داستان نزدیک به بیست سال مقاومتش در منابع تاریخی باقی ماند.

و شاید دقیق‌ترین توصیف تاریخی از سرنوشت او همین باشد:

بابک یک فرمانروای ایرانِ مدرن نبود؛ او رهبر خرمدینان بود که در قرن نهم میلادی یکی از طولانی‌ترین مقاومت‌های مسلحانه علیه خلافت عباسی را در آذربایجان رهبری کرد و در نهایت پس از خیانت و دستگیری، در سامرا به فرمان معتصم اعدام شد.

منابع:

منابع اصلی و دانشگاهی:

Encyclopaedia Iranica — “Bābak Ḵorrami”

مدخل تخصصی بابک خرمدین، شامل زندگی، قیام، جنگ‌ها، افشین، سقوط بَذ، دستگیری و اعدام و همچنین کتاب‌شناسی گسترده.

مدخل بابک خرمدین در ایرانیکا

Encyclopaedia Iranica

Encyclopaedia Iranica — “Baḏḏ”

درباره دژ بَذ، محل استقرار بابک، موقعیت جغرافیایی و سقوط قلعه در سال ۸۳۷ میلادی. این منبع برای بخش مربوط به قلعه بابک و آخرین مرحله جنگ بسیار مفید است.

مدخل بَذ در ایرانیکا

Encyclopaedia Iranica

Encyclopaedia Iranica — “Ḵorramis”

مدخل تخصصی درباره خرمدینان، باورها، گستره جغرافیایی و ارتباط آنان با بابک.

مدخل خرمدینان در ایرانیکا

Encyclopaedia Iranica

Encyclopaedia Iranica — “Iran ii. Iranian History: Islamic Period”

برای بررسی جایگاه جنبش خرمدینان در تاریخ ایران پس از اسلام و رابطه آن با جنبش‌های سیاسی ـ مذهبی آن دوره.

Encyclopaedia Iranica

منابع تاریخی اولیه:

محمد بن جریر طبری — تاریخ الرسل و الملوک (تاریخ طبری)

یکی از مهم‌ترین منابع تاریخی برای دوره عباسی و وقایع مربوط به معتصم، افشین و سرکوب بابک. ایرانیکا نیز در کتاب‌شناسی مدخل بابک به گزارش‌های طبری درباره این دوره ارجاع می‌دهد.

Encyclopaedia Iranica

مسعودی — مروج الذهب و معادن الجوهر

از منابع مهم تاریخ‌نگاری اسلامی که گزارش‌هایی درباره خرمدینان، بَذ و وقایع مربوط به بابک دارد. مدخل ایرانیکا درباره بَذ نیز به بخش‌های مختلف مروج الذهب ارجاع داده است.

Encyclopaedia Iranica

یعقوبی — تاریخ یعقوبی

از منابع نسبتاً نزدیک به دوره مورد بحث و از منابع مورد استفاده تاریخ‌نگاران بعدی درباره دوره عباسی. در منابع پژوهشی ایرانیکا نیز به گزارش‌های یعقوبی درباره آذربایجان و بابک ارجاع شده است.

Encyclopaedia Iranica

ابن‌ندیم — الفهرست

از منابع مهم برای اطلاعات مربوط به بابک، خرمدینان و شخصیت‌های مرتبط با جنبش.

پژوهش‌های جدید:

Said Nafisi — Bābak-e Ḵorramdīn

کتاب پژوهشی فارسی درباره بابک خرمدین که ایرانیکا آن را از مطالعات جامع درباره بابک معرفی کرده و می‌گوید شامل فهرست گسترده‌ای از منابع است.

Encyclopaedia Iranica

G. H. Sadighi — Les mouvements religieux iraniens au IIe et au IIIe siècle de l’hégire

پژوهشی درباره جنبش‌های مذهبی ایران در سده‌های دوم و سوم هجری، از جمله خرمدینان و قیام بابک.

Encyclopaedia Iranica

E. M. Wright — “Bābak of Badhdh and al-Afshīn during the Years A.D. 816–841”

مقاله تخصصی درباره بابک و افشین و دوره درگیری آنان. این مقاله در کتاب‌شناسی ایرانیکا ثبت شده است.

Encyclopaedia Iranica

Cambridge History of Iran — بخش مربوط به فرقه‌ها و جنبش‌های مذهبی

برای قرار دادن جنبش بابک در زمینه گسترده‌تر تاریخ مذهبی و سیاسی ایران در دوره اسلامی.

Cambridge University Press

Hugh Kennedy — پژوهش‌های مربوط به خلافت عباسی

برای بررسی ساختار خلافت عباسی و زمینه سیاسی ـ نظامی دوره‌ای که بابک در آن فعالیت می‌کرد. Cambridge University Press