شاهنشاهی هخامنشی یکی از مهم‌ترین دولت‌های ایران باستان بود که در سده ششم پیش از میلاد با قدرت‌گیری کوروش بزرگ شکل گرفت و در نهایت با حمله اسکندر مقدونی در سده چهارم پیش از میلاد سقوط کرد.
نام هخامنشیان فقط به چند شاه مشهور مانند کوروش، داریوش و خشایارشا محدود نمی‌شود. پس از این پادشاهان، چندین شاه دیگر نیز بر تخت نشستند که برخی از آنها سال‌های زیادی حکومت کردند و برخی تنها چند ماه یا حتی چند هفته.
در ادامه، پادشاهان اصلی شاهنشاهی هخامنشی را به ترتیب می‌بینیم.
۱) کوروش بزرگ
دوران حکومت: حدود ۵۵۹ تا ۵۳۰ پیش از میلاد
کوروش دوم، معروف به کوروش بزرگ، بنیان‌گذار شاهنشاهی هخامنشی بود. او ابتدا فرمانروای انشان و پارس بود و سپس با شکست دادن دولت ماد و فتح سرزمین‌هایی مانند لیدی و بابل، یک شاهنشاهی گسترده ایجاد کرد.
کوروش در شیوه حکومت خود تلاش می‌کرد ساختارهای محلی و سنت‌های سرزمین‌های فتح‌شده را تا حد زیادی حفظ کند و از همین رو در منابع تاریخی، تصویری متفاوت از بسیاری از فاتحان جهان باستان از او ارائه شده است.
یکی از مشهورترین آثار مربوط به دوران او، استوانه کوروش است که در بابل پیدا شده و امروزه از اسناد مهم دوره هخامنشی به شمار می‌رود.
کوروش در سال ۵۳۰ پیش از میلاد درگذشت و آرامگاه او در پاسارگاد قرار دارد.
۲) کمبوجیه دوم
دوران حکومت: حدود ۵۳۰ تا ۵۲۲ پیش از میلاد
کمبوجیه دوم، پسر کوروش بزرگ، پس از مرگ پدر به تخت نشست.
مهم‌ترین رویداد دوران او، فتح مصر بود. سپاه هخامنشی در سال ۵۲۵ پیش از میلاد مصر را شکست داد و کمبوجیه به عنوان فرمانروای مصر شناخته شد.
در سال‌های پایانی حکومت او، شورشی در قلمرو هخامنشی شکل گرفت و شخصی به نام گئومات مغ خود را بردیا، پسر کوروش، معرفی کرد.
کمبوجیه در مسیر بازگشت به ایران درگذشت و پس از آن، داریوش به قدرت رسید.
۳) بردیا و مسئله گئومات مغ
حدود ۵۲۲ پیش از میلاد
همانطور که بارها در پُست‌های قبل به آن اشاره کردیم بردیا، یکی دیگر از پسران کوروش بزرگ و برادر کمبوجیه بود.
اما درباره سرنوشت او یکی از مهم‌ترین بحث‌های تاریخی دوره هخامنشی وجود دارد. بر اساس روایت داریوش در کتیبه بیستون، کمبوجیه پیش از مرگ، بردیا را مخفیانه کشته بود و پس از آن گئومات مغ خود را به جای بردیا معرفی کرد و برای مدتی بر تخت نشست.
داریوش و گروهی از اشراف پارسی علیه گئومات شوریدند و او را کشتند.
با این حال، جزئیات این ماجرا عمدتاً از روایت رسمی داریوش می‌آید و درباره هویت و سرنوشت واقعی بردیا در میان پژوهشگران بحث‌هایی وجود دارد.
۴) داریوش بزرگ
دوران حکومت: حدود ۵۲۲ تا ۴۸۶ پیش از میلاد
داریوش یکم، مشهور به داریوش بزرگ، از شاخه دیگری از خاندان هخامنشی بود. او پس از برکناری گئومات به تخت نشست و توانست شورش‌های گسترده‌ای را که در آغاز حکومتش سراسر امپراتوری را فراگرفته بود، سرکوب کند.
در دوره داریوش، ساختار اداری شاهنشاهی بسیار منظم‌تر شد. تقسیم قلمرو به ساتراپی‌ها، سازمان‌دهی مالیات‌ها، توسعه راه شاهی، تقویت سپاه و گسترش شبکه ارتباطی از اقدامات مهم دوره او بود.
ساخت مجموعه باشکوه تخت جمشید نیز در زمان داریوش آغاز شد.
داریوش همچنین دستور ساخت و ثبت یکی از مهم‌ترین اسناد تاریخی ایران باستان، یعنی کتیبه بیستون، را صادر کرد.
او در سال ۴۸۶ پیش از میلاد درگذشت و آرامگاهش در نقش رستم قرار دارد.
۵) خشایارشا
دوران حکومت: حدود ۴۸۶ تا ۴۶۵ پیش از میلاد
خشایارشا، پسر داریوش بزرگ و آتوسا، پس از پدر به تخت نشست.
او در آغاز حکومت با شورش‌هایی در مصر و بابل روبه‌رو شد و سپس ادامه سیاست پدرش در برابر یونانیان را دنبال کرد.
لشکرکشی بزرگ خشایارشا به یونان در منابع تاریخی شهرت زیادی دارد. نبرد ترموپیل و نبرد دریایی سالامیس از مشهورترین وقایع این لشکرکشی هستند.
در دوره خشایارشا، ساخت‌وسازهای تخت جمشید نیز ادامه پیدا کرد و بخش‌های مهمی از این مجموعه در زمان او ساخته شد.
خشایارشا در سال ۴۶۵ پیش از میلاد کشته شد.
۶) اردشیر یکم
دوران حکومت: حدود ۴۶۵ تا ۴۲۴ پیش از میلاد
اردشیر یکم، پسر خشایارشا، پس از مرگ پدر به سلطنت رسید.
او در دوره‌ای طولانی حکومت کرد و با شورش‌ها و تحولات سیاسی مختلفی در بخش‌های گوناگون شاهنشاهی روبه‌رو شد.
در منابع یونانی، اردشیر را با لقب دراز دست می‌شناسند.
۷) خشایارشا دوم
دوران حکومت: حدود ۴۲۴ پیش از میلاد
خشایارشا دوم، پسر اردشیر یکم، مدت بسیار کوتاهی بر تخت بود. حکومت او تنها حدود چند هفته طول کشید و سرانجام به دست برادر ناتنی‌اش سغدیانه کشته شد.
۸) سغدیانه
دوران حکومت: حدود ۴۲۴ تا ۴۲۳ پیش از میلاد
سغدیانه پس از کشته شدن خشایارشا دوم برای مدت کوتاهی شاهنشاه شد.
دوران حکومت او نیز بسیار کوتاه بود و سرانجام داریوش دوم علیه او قیام کرد و قدرت را به دست گرفت.
۹) داریوش دوم
دوران حکومت: حدود ۴۲۳ تا ۴۰۴ پیش از میلاد
داریوش دوم پس از دوره‌ای پرآشوب به قدرت رسید و حدود ۱۹ سال حکومت کرد.
یکی از چهره‌های بسیار اثرگذار در سیاست دربار او، پروشات، همسر داریوش و مادر اردشیر دوم بود.
در زمان داریوش دوم، رقابت‌های سیاسی درون خاندان سلطنتی و همچنین درگیری‌های ایران با مصر و دولت‌های یونانی ادامه داشت.
۱۰) اردشیر دوم
دوران حکومت: حدود ۴۰۴ تا ۳۵۸ پیش از میلاد
اردشیر دوم، پسر داریوش دوم و پروشات، یکی از طولانی‌ترین دوره‌های سلطنت در میان شاهان هخامنشی را داشت.
یکی از مهم‌ترین اتفاقات دوران او، شورش کوروش کوچک، برادر اردشیر، بود. کوروش کوچک با کمک نیروهای یونانی برای به دست آوردن تاج‌وتخت حرکت کرد، اما در نبرد کوناکسا شکست خورد و کشته شد.
این لشکرکشی بعدها به دلیل حضور هزاران مزدور یونانی و روایت گزنفون اهمیت زیادی پیدا کرد.
۱۱) اردشیر سوم
دوران حکومت: حدود ۳۵۸ تا ۳۳۸ پیش از میلاد
اردشیر سوم یکی از قدرتمندترین شاهان هخامنشی در سال‌های پایانی امپراتوری بود.
او پس از رسیدن به قدرت، برای تقویت حکومت مرکزی تلاش کرد و شورش‌های متعددی را سرکوب کرد.
یکی از مهم‌ترین موفقیت‌های او، بازپس‌گیری مصر در سال ۳۴۳ پیش از میلاد بود.
اردشیر سوم سرانجام در نتیجه توطئه‌ای درباری و با مسمومیت به دست باگواس، یکی از خواجگان قدرتمند دربار، کشته شد.
۱۲) اردشیر چهارم
دوران حکومت: ۳۳۸ تا ۳۳۶ پیش از میلاد
اردشیر چهارم که با نام ارَشک نیز شناخته می‌شود، پسر اردشیر سوم بود.
او تنها مدت کوتاهی حکومت کرد و در نهایت به دست باگواس کشته شد.
پس از مرگ او، یکی از بستگان خاندان سلطنتی به نام داریوش سوم به تخت رسید.
۱۳) داریوش سوم
دوران حکومت: حدود ۳۳۶ تا ۳۳۰ پیش از میلاد
داریوش سوم، آخرین شاهنشاه هخامنشی بود.
او در ابتدای سلطنت توانست جایگاه خود را تثبیت کند، اما خیلی زود با یکی از بزرگ‌ترین حملات تاریخ باستان روبه‌رو شد: حمله اسکندر مقدونی.
اسکندر در سال ۳۳۴ پیش از میلاد وارد قلمرو هخامنشی شد و سپاه ایران را در نبردهایی مانند گرانیکوس، ایسوس و گوگمل شکست داد.
پس از شکست‌های پی‌درپی، بخش بزرگی از شاهنشاهی هخامنشی به دست اسکندر افتاد و تخت جمشید نیز در جریان لشکرکشی او به آتش کشیده شد.
داریوش سوم هنگام عقب‌نشینی به سوی شرق، در سال ۳۳۰ پیش از میلاد به دست بسوس، ساتراپ باختر، کشته شد.
با مرگ داریوش سوم، حکومت هخامنشیان عملاً پایان یافت و قلمرو آنان وارد دوره فرمانروایی اسکندر و سپس حکومت جانشینان او شد.
فهرست پادشاهان هخامنشی
برای مرور سریع، ترتیب شاهان اصلی شاهنشاهی هخامنشی چنین است:
۱) کوروش بزرگ
۲) کمبوجیه دوم
۳) بردیا / گئومات مغ
۴) داریوش بزرگ
۵) خشایارشا
۶) اردشیر یکم
۷) خشایارشا دوم
۸) سغدیانه
۹) داریوش دوم
۱۰) اردشیر دوم
۱۱) اردشیر سوم
۱۲) اردشیر چهارم
۱۳) داریوش سوم
البته اگر پادشاهان پیش از شکل‌گیری شاهنشاهی هخامنشی را هم در نظر بگیریم، نام‌هایی مانند هخامنش، چیش‌پیش، کوروش یکم، آریارمنه، کمبوجیه یکم و آرشام نیز در تبار و تاریخ خاندان هخامنشی قرار می‌گیرند.
پایان یک شاهنشاهی
هخامنشیان بیش از دو قرن یکی از قدرت‌های اصلی جهان باستان بودند. این شاهنشاهی از زمان کوروش بزرگ شکل گرفت، در دوره داریوش بزرگ به یک ساختار اداری و سیاسی بسیار گسترده رسید و در دوره خشایارشا همچنان قدرت بزرگی در آسیا و خاور نزدیک بود.
در نهایت، اختلافات و مشکلات داخلی در کنار قدرت‌گیری مقدونیه و لشکرکشی اسکندر، زمینه سقوط این شاهنشاهی را فراهم کرد. با مرگ داریوش سوم، فصل هخامنشیان به پایان رسید، اما آثار سیاسی، معماری و فرهنگی این دوره برای قرن‌ها در تاریخ ایران باقی ماند.
#هخامنشیان, #شجره نامه, #پادشاهان هخامنشی, #کوروش کبیر