در زیر شهر تاریخی نوش‌آباد، در نزدیکی کاشان، یکی از شگفت‌انگیزترین سازه‌های زیرزمینی ایران قرار دارد؛ مجموعه‌ای از راهروها، اتاق‌ها، چاه‌ها و فضاهای دست‌کند که در دل زمین ساخته شده و امروزه با نام «شهر زیرزمینی اویی» شناخته می‌شود.
اطلاعات کوتاه
نام: شهر زیرزمینی اویی
مکان: نوش‌آباد، شهرستان آران و بیدگل، استان اصفهان
دورهٔ آغاز شکل‌گیری: ساسانی و اوایل دورهٔ اسلامی
قدمت: حدود ۱۵۰۰ سال
ساختار: سه طبقه و شبکه‌ای از فضاهای زیرزمینی
عمق: در برخی بخش‌ها تا حدود ۱۸ متر زیر زمین
کاربری: پناهگاه و محل امن در زمان حمله و ناامنی
معماری: دست‌کند در دل زمین
کشف دوباره: در جریان حفر یک چاه در یکی از خانه‌های نوش‌آباد
نام محلی: اویی
شهری که زیر پای مردم پنهان بود
نوش‌آباد امروزی شاید در نگاه اول شهری آرام در نزدیکی کاشان باشد؛ اما درست در زیر بافت تاریخی آن، دنیایی کاملاً متفاوت شکل گرفته است.
راهروهای باریک و پیچ‌درپیچ، اتاق‌های کوچک، چاه‌های عمودی و مسیرهایی که طبقات مختلف را به یکدیگر متصل می‌کنند، مجموعه‌ای را ساخته‌اند که قرن‌ها در زیر زمین باقی مانده است.
این مجموعه همان چیزی است که امروزه آن را شهر زیرزمینی اویی می‌نامیم.
اویی در حقیقت شهری به معنای امروزی نبود؛ بلکه شبکه‌ای زیرزمینی بود که برای پناه گرفتن و محافظت از مردم در زمان خطر شکل گرفته بود.
مردم می‌توانستند هنگام حمله یا ناامنی، از مسیرهای مختلف وارد این فضاها شوند و برای مدتی در زیر زمین پناه بگیرند.
ریشه‌های اویی به چه زمانی بازمی‌گردد؟
تاریخ دقیق آغاز ساخت این مجموعه مشخص نیست، اما شکل‌گیری نخستین بخش‌های آن به دورهٔ ساسانی و اوایل دورهٔ اسلامی نسبت داده می‌شود.
به این ترتیب، ریشه‌های این معماری زیرزمینی را می‌توان در حدود ۱۵۰۰ سال پیش جست‌وجو کرد.
البته اویی در یک دوره ساخته و سپس رها نشده است.
این مجموعه در طول قرن‌ها تغییر کرده، گسترش یافته و در دوره‌های مختلف تاریخی مورد استفاده قرار گرفته است.
همین موضوع باعث شده اویی را نه یک بنای متعلق به یک پادشاه یا یک دورهٔ خاص، بلکه حاصل تداوم استفادهٔ انسان از یک فضای زیرزمینی در طول تاریخ بدانیم.
چرا چنین شهری زیر زمین ساخته شد؟
زندگی در فلات ایران همواره با دوره‌هایی از جنگ، حمله و ناامنی همراه بوده است.
در چنین شرایطی، داشتن یک پناهگاه امن می‌توانست جان مردم یک آبادی را نجات دهد.
اما ساخت یک قلعهٔ بزرگ همیشه ممکن نبود.
راه‌حل مردم نوش‌آباد، استفاده از چیزی بود که درست زیر پایشان قرار داشت:
زمین.
آن‌ها به‌جای اینکه تنها دیوارهایی بلند روی سطح زمین بسازند، بخشی از فضای زندگی و پناه خود را در دل خاک ایجاد کردند.
فضاهایی که از سطح زمین تقریباً دیده نمی‌شدند و دسترسی به آن‌ها برای یک مهاجم ناآشنا بسیار دشوار بود.
معماری اویی؛ دفاع در دل زمین
یکی از ویژگی‌های جالب اویی، طراحی دفاعی آن است.
راهروها در بسیاری از قسمت‌ها باریک هستند و مسیرها پیچ‌وخم زیادی دارند.
چنین ساختاری باعث می‌شد فردی که با محیط آشنایی نداشت، به‌راحتی نتواند در آن حرکت کند.
در برخی قسمت‌ها نیز مسیرهای عمودی، طبقات مختلف را به هم متصل می‌کردند.
ورودی‌ها و مسیرهای ارتباطی به شکلی ساخته شده بودند که فضای زیرزمینی از بیرون کمتر قابل تشخیص باشد.
در واقع، خود معماری تبدیل به بخشی از سیستم دفاعی شده بود.
سه طبقه در دل زمین
اویی مجموعه‌ای چندطبقه است که در سه سطح زیرزمینی شکل گرفته است.
بخش‌هایی از آن تا حدود ۱۸ متر زیر سطح زمین امتداد پیدا می‌کنند.
اتاق‌ها و راهروها در عمق‌های مختلف قرار گرفته‌اند و ارتباط میان آن‌ها از طریق مسیرهای عمودی و افقی انجام می‌شده است.
فضاهای داخلی معمولاً کوچک و کم‌ارتفاع هستند؛ موضوعی که با ماهیت دفاعی مجموعه ارتباط دارد.
در چنین محیطی، هدف اصلی ساخت یک فضای بزرگ و مجلل نبود؛ بلکه ایجاد مکانی امن، پنهان و قابل دسترس برای مردم اهمیت داشت.
زندگی در اویی چگونه بود؟
اگرچه اویی بیشتر یک پناهگاه زیرزمینی بود، اما فضاهای آن تنها شامل تونل‌های خالی نیستند.
اتاق‌ها و فضاهای مختلفی در این مجموعه وجود داشته که برای حضور انسان طراحی شده بودند.
در برخی قسمت‌ها آثاری مانند طاقچه‌ها، سکوها، محل روشنایی و فضاهای استقرار دیده می‌شود.
این جزئیات نشان می‌دهد که سازندگان اویی به نیازهای انسانی در هنگام حضور در زیر زمین توجه داشته‌اند.
تصور کنید در هنگام حمله، مردم یک آبادی همراه خانواده‌های خود وارد این راهروهای تاریک می‌شدند؛ چراغ‌های کوچکی روشن می‌کردند، در اتاق‌ها پناه می‌گرفتند و تا زمانی که خطر برطرف شود، در زیر زمین باقی می‌ماندند.
چطور در زیر زمین نفس می‌کشیدند؟
یکی از مهم‌ترین مسائل در ساخت چنین مجموعه‌ای، تأمین هوا بود.
چاه‌ها و مسیرهای عمودی موجود در اویی تنها برای رفت‌وآمد میان طبقات کاربرد نداشتند.
این ساختارها می‌توانستند به تهویه و گردش طبیعی هوا در فضای زیرزمینی نیز کمک کنند.
طراحی چنین شبکه‌ای نشان می‌دهد که سازندگان آن تجربهٔ قابل توجهی در ایجاد فضاهای زیرزمینی داشته‌اند.
آن‌ها باید همزمان به چند مسئله فکر می‌کردند:
امنیت، دسترسی، تهویه، روشنایی و امکان حضور انسان در فضای زیر زمین.
اویی چگونه دوباره کشف شد؟
شاید عجیب‌ترین بخش داستان این باشد که چنین مجموعه‌ای سال‌ها در زیر شهر قرار داشت، بدون اینکه تمام ابعاد آن شناخته شده باشد.
در اوایل دههٔ ۱۳۸۰، هنگام حفر یک چاه در یکی از خانه‌های نوش‌آباد، فضای زیرزمینی ناشناخته‌ای آشکار شد.
با ورود به این فضای جدید، مشخص شد که زیر شهر شبکه‌ای از راهروها و اتاق‌های دست‌کند وجود دارد.
کشف این فضاها توجه مردم و کارشناسان میراث فرهنگی را به خود جلب کرد و بررسی‌های بیشتری دربارهٔ این مجموعه آغاز شد.
به این ترتیب، بخشی از شهری که قرن‌ها در سکوت زیر پای مردم قرار داشت، دوباره به سطح تاریخ بازگشت.
چرا اویی را «شهر زیرزمینی» می‌نامند؟
با وجود اینکه اویی یک شهر معمولی با خیابان‌ها و ساختمان‌های امروزی نیست، گستردگی و پیچیدگی فضاهای آن باعث شده در میان مردم با عنوان شهر زیرزمینی شناخته شود.
راهروها، اتاق‌ها، مسیرهای ارتباطی و ورودی‌های مختلف، یک شبکهٔ به‌هم‌پیوسته ایجاد کرده‌اند.
این شبکه در زیر بخش‌هایی از شهر نوش‌آباد قرار داشته و در طول زمان دستخوش تغییرات مختلف شده است.
به همین دلیل، اویی را می‌توان یکی از نمونه‌های مهم معماری زیرزمینی دست‌کند در ایران دانست.
یک معماری برای زنده ماندن
اویی را نباید فقط مجموعه‌ای از تونل‌های تاریک در زیر زمین دانست.
این مجموعه نتیجهٔ تجربهٔ مردمی بود که برای محافظت از خود در برابر خطر، محیط زندگی‌شان را با شرایط سخت زمانه سازگار کردند.
آن‌ها زمین را کندند، راهرو ساختند، اتاق ایجاد کردند و مسیرهایی طراحی کردند که بتواند در زمان خطر، پناهگاهی امن برای مردم باشد.
این معماری، نمونه‌ای از دانش بومی و تجربهٔ نسل‌هایی است که بدون فناوری‌های مدرن، توانستند از محیط اطراف خود برای ایجاد یک سیستم دفاعی پیچیده استفاده کنند.
شهری که قرن‌ها پنهان ماند
امروز وقتی وارد بخش‌های باقی‌ماندهٔ اویی می‌شویم، شاید سخت باشد تصور کنیم که زمانی مردم در همین راهروهای باریک رفت‌وآمد می‌کردند.
دود چراغ‌ها روی دیوارها می‌نشست، صدای قدم‌ها در راهروهای پیچیده می‌پیچید و خانواده‌ها در اتاق‌های کوچک منتظر می‌ماندند تا خطر از بین برود.
قرن‌ها گذشت.
شهر روی این شبکهٔ زیرزمینی توسعه پیدا کرد و نسل‌های جدید زندگی خود را در سطح زمین ادامه دادند؛ در حالی که بخشی از تاریخ گذشته همچنان در زیر پایشان باقی مانده بود.
تا اینکه یک روز، حفر یک چاه دوباره راهی به سوی این دنیای فراموش‌شده باز کرد.
اویی؛ میراثی پنهان در زیر ایران
شهر زیرزمینی نوش‌آباد یادآور این حقیقت است که همهٔ آثار تاریخی ایران روی زمین دیده نمی‌شوند.
بخشی از تاریخ این سرزمین در دل کوه‌ها، زیر خاک، در غارها و در فضاهایی پنهان شده که قرن‌ها از چشم انسان دور مانده‌اند.
اویی یکی از همین نمونه‌هاست؛ معماری‌ای که نه برای شکوه یک کاخ، بلکه برای امنیت و ادامهٔ زندگی مردم شکل گرفت.
شاید به همین دلیل، ارزش واقعی آن تنها در قدمتش نیست.
اویی روایت انسان‌هایی است که در برابر ناامنی و دشواری‌های زمانه، راهی برای محافظت از خود پیدا کردند؛
درست در زیر پای خودشان.
#شهر زیرزمینی اویی, #شهر زیرزمینی نوش‌آباد, #ساسانیانایرانما | تاریخ، فرهنگ و تمدن ایران