کتیبه‌های هخامنشی از مهم‌ترین منابع شناخت تاریخ، سیاست، زبان، فرهنگ و ساختار حکومتی شاهنشاهی هخامنشی هستند. این سنگ‌نوشته‌ها که در دوره پادشاهان هخامنشی از زمان کوروش بزرگ تا پایان این دودمان ساخته شدند، اطلاعات ارزشمندی درباره اندیشه پادشاهی، باورهای دینی، ساخت بناهای بزرگ، قلمرو شاهنشاهی و روابط میان حکومت مرکزی و ملت‌های تابع ارائه می‌کنند.

📎 پیوند

برای مطالعهٔ جامع دربارهٔ سلسلهٔ هخامنشی، شاهنشاهی کوروش و داریوش و.. به بخش:

صفحه‌اصلی← حکومت های ایران/حکومت های باستانی/هخامنشیان↪︎

در وبسایت ایران‌ما مراجعه کنید یا روی مسیر بالا کلیک کنید.

هخامنشیان برای ثبت فرمان‌ها، یادبود پیروزی‌ها، معرفی بناهای سلطنتی و بیان مشروعیت پادشاهی خود، نوشته‌هایی را بر روی سنگ، دیوار، ستون، لوح‌های زرین و سیمین و اشیای معماری حک می‌کردند. بسیاری از این کتیبه‌ها به سه زبان نوشته شده‌اند:

• زبان پارسی باستان، زبان رسمی دربار هخامنشی
• زبان ایلامی، یکی از زبان‌های اداری مهم امپراتوری
• زبان اکدی (بابلی)، زبان بین‌المللی خاور نزدیک باستان

این کتیبه‌ها امروز یکی از اصلی‌ترین منابع پژوهش درباره ایران باستان محسوب می‌شوند.

روش نام‌گذاری کتیبه‌های هخامنشی

برای دسته‌بندی علمی کتیبه‌های هخامنشی، پژوهشگران از یک سیستم استاندارد استفاده می‌کنند که نخستین بار توسط ایران‌شناس آلمانی-آمریکایی «رولاند کنت» و دیگر پژوهشگران توسعه یافت.

نام هر کتیبه معمولاً از سه بخش تشکیل می‌شود:

۱. حرف اول: نام پادشاه

حرف اول نشان‌دهنده پادشاهی است که دستور ساخت یا نگارش کتیبه را داده است:

C = کوروش (Cyrus)

D = داریوش (Darius)

X = خشایارشا (Xerxes)

A = اردشیر (Artaxerxes)

۲. حرف دوم: محل کشف یا محل قرارگیری کتیبه

حرف دوم نشان‌دهنده مکان است:

P = پارسه (تخت جمشید)

S = شوش

N = نقش رستم

B = بیستون

H = همدان

M = پاسارگاد

Z = سوئز

۳. حرف سوم: شماره ترتیب

حرف سوم برای جدا کردن کتیبه‌های مختلف یک پادشاه در یک مکان استفاده می‌شود.

برای مثال:

DBa

D = داریوش

B = بیستون

a = نخستین کتیبه ثبت‌شده در آن مجموعه

بنابراین DBa یعنی نخستین کتیبه داریوش در بیستون.

کتیبه‌های کوروش بزرگ (۵۵۹ تا ۵۳۰ پیش از میلاد)

CMa

پادشاه: کوروش بزرگ
تاریخ تقریبی: حدود ۵۵۰ پیش از میلاد
مکان: پاسارگاد

این کتیبه یکی از نوشته‌های معروف کوروش در مجموعه کاخ‌های پاسارگاد است. در آن کوروش خود را شاه هخامنشی معرفی می‌کند و نشان‌دهنده آغاز سنت کتیبه‌نویسی سلطنتی در دوره هخامنشی است.

CMb

پادشاه: کوروش بزرگ
تاریخ تقریبی: حدود ۵۵۰ پیش از میلاد
مکان: پاسارگاد

این نوشته بر روی یکی از بناهای پاسارگاد قرار داشته و بخشی از مجموعه کتیبه‌های کوتاه کوروش است.

CMc

پادشاه: کوروش بزرگ
تاریخ تقریبی: حدود ۵۵۰ پیش از میلاد
مکان: پاسارگاد

از دیگر کتیبه‌های کوتاه کوروش در پایتخت نخستین هخامنشیان.

کتیبه‌های داریوش بزرگ (۵۲۲ تا ۴۸۶ پیش از میلاد)
داریوش بزرگ بیشترین تعداد کتیبه‌های هخامنشی را از خود بر جای گذاشت. دوره او زمان تثبیت شاهنشاهی هخامنشی، ساخت تخت جمشید، گسترش امپراتوری و ایجاد نظام اداری گسترده بود.

کتیبه بیستون (DB)

پادشاه: داریوش بزرگ
تاریخ: حدود ۵۲۰ تا ۵۱۸ پیش از میلاد
مکان: کوه بیستون، کرمانشاه

کتیبه بیستون مهم‌ترین سنگ‌نوشته هخامنشی است. این کتیبه شرح به قدرت رسیدن داریوش، جنگ‌های او با شورشیان، شکست گئومات مغ، و تثبیت حکومت داریوش را بیان می‌کند.
این نوشته یکی از مهم‌ترین اسناد تاریخ جهان است، زیرا نقش بزرگی در رمزگشایی خط میخی داشت. ترجمه کتیبه بیستون در قرن نوزدهم میلادی کمک بزرگی به شناخت زبان پارسی باستان کرد.
کتیبه بیستون شامل:

• متن پارسی باستان
• متن ایلامی
• متن اکدی

است.

کتیبه‌های داریوش در تخت جمشید (DP)

DPa

تاریخ: حدود ۵۱۵ پیش از میلاد
مکان: تخت جمشید

یکی از کتیبه‌های مربوط به ساخت بناهای تخت جمشید که در آن داریوش از ساخت کاخ‌ها و یاری اهورامزدا سخن می‌گوید.

DPb تا DPl

پادشاه: داریوش بزرگ
مکان: تخت جمشید
تاریخ: حدود ۵۱۵ تا ۵۱۰ پیش از میلاد

این مجموعه شامل نوشته‌هایی است که بر روی دیوارها، پایه ستون‌ها و بخش‌های مختلف معماری تخت جمشید قرار داشته‌اند.
موضوعات اصلی این کتیبه‌ها:

• معرفی داریوش به عنوان شاه
• ستایش اهورامزدا
• گزارش ساخت بناهای سلطنتی
• بیان شکوه شاهنشاهی

کتیبه‌های داریوش در نقش رستم (DN)

DNa و DNb

تاریخ: حدود ۴۸۶ پیش از میلاد
مکان: آرامگاه داریوش بزرگ، نقش رستم

این دو کتیبه از مهم‌ترین نوشته‌های آرامگاه داریوش هستند.
در DNa فهرستی از ملت‌های تابع شاهنشاهی هخامنشی دیده می‌شود.
در DNb داریوش درباره اندیشه پادشاهی، عدالت، رفتار درست و حمایت اهورامزدا سخن می‌گوید.

کتیبه‌های داریوش در شوش (DS)

مکان: کاخ آپادانای شوش و دیگر بناهای سلطنتی

مهم‌ترین آن‌ها:

• DSa
• DSb
• DSc
• DSd
• DSe
• DSf
• DSj
• DSs

تاریخ: حدود ۵۱۵ پیش از میلاد

این کتیبه‌ها بیشتر درباره ساخت کاخ‌ها، استفاده از مصالح مختلف و گستردگی شاهنشاهی هخامنشی هستند.

کتیبه‌های داریوش در سوئز (DZ)

DZc

تاریخ: حدود ۵۱۰ پیش از میلاد
مکان: مصر، منطقه سوئز

این کتیبه مربوط به پروژه مهم داریوش برای اتصال رود نیل به دریای سرخ است. این پروژه باعث ایجاد مسیر ارتباطی میان مصر و جهان ایرانی شد.

کتیبه‌های خشایارشا (۴۸۶ تا ۴۶۵ پیش از میلاد)
خشایارشا ادامه‌دهنده پروژه‌های پدرش داریوش بود و بسیاری از بناهای تخت جمشید را تکمیل کرد.

کتیبه‌های تخت جمشید (XP)
مهم‌ترین کتیبه‌ها:

• XPa
• XPb
• XPc
• XPd
• XPe
• XPf
• XPg
• XPh
• XPi
• XPj

تاریخ: حدود ۴۸۰ پیش از میلاد
مکان: تخت جمشید

موضوع این کتیبه‌ها:

• معرفی خشایارشا
• ادامه ساخت کاخ‌های تخت جمشید
• ستایش اهورامزدا
• مشروعیت حکومت شاه

کتیبه دَیوَه (XPh)

پادشاه: خشایارشا
مکان: تخت جمشید

این کتیبه یکی از مشهورترین نوشته‌های خشایارشا است.
در آن خشایارشا اعلام می‌کند که برخی مردم سرزمین‌های تحت فرمان او آیین‌های نادرست داشته‌اند و او دستور مقابله با پرستش «دیوها» را داده است.

کتیبه‌های خشایارشا در شوش (XS)

• XSa
• XSb
• XSc
• XSd

تاریخ: حدود ۴۷۰ پیش از میلاد
مکان: شوش

این نوشته‌ها مربوط به ساختمان‌ها و فعالیت‌های عمرانی خشایارشا در شوش هستند.

کتیبه خشایارشا در وان (XVa)

تاریخ: حدود ۴۸۰ پیش از میلاد
مکان: وان، ترکیه امروزی

این کتیبه سه زبانه است و نشان‌دهنده گستره نفوذ هخامنشیان در غرب امپراتوری می‌باشد.

کتیبه‌های اردشیر یکم (۴۶۵ تا ۴۲۴ پیش از میلاد)
مهم‌ترین کتیبه‌ها:

• A1Pa
• A1Pb
• A1Pc

مکان: تخت جمشید

این نوشته‌ها مربوط به ادامه ساخت‌وسازهای سلطنتی پس از خشایارشا هستند.

کتیبه‌های داریوش دوم (۴۲۳ تا ۴۰۴ پیش از میلاد)

کتیبه‌ها:

• D2Sa
• D2Sb
• D2Sc

مکان: شوش

این کتیبه‌ها بیشتر مربوط به بناهای سلطنتی شوش هستند.

کتیبه‌های اردشیر دوم (۴۰۴ تا ۳۵۸ پیش از میلاد)

همدان

• A2Ha
• A2Hb
• A2Hc

تخت جمشید

• A2Pa
• A2Pb

شوش

• A2Sa
• A2Sb
• A2Sc
• A2Sd

موضوع: ساخت کاخ‌ها، ستایش اهورامزدا و معرفی پادشاه.

کتیبه‌های اردشیر سوم (۳۵۸ تا ۳۳۸ پیش از میلاد)

• A3Pa
• A3Pb
• A3Pc

مکان: تخت جمشید

این کتیبه‌ها از آخرین نوشته‌های مهم دوره هخامنشی هستند.

کتیبه اردشیر چهارم (ارشک)

• A4Pa

تاریخ: حدود ۳۳۷ پیش از میلاد

مکان: تخت جمشید

از آخرین کتیبه‌های سلطنتی پیش از سقوط شاهنشاهی هخامنشی به دست اسکندر مقدونی در سال ۳۳۰ پیش از میلاد است.

اهمیت کتیبه‌های هخامنشی

کتیبه‌های هخامنشی تنها نوشته‌های تاریخی نیستند، بلکه پنجره‌ای به جهان سیاسی و فرهنگی ایران باستان هستند. این آثار اطلاعاتی درباره:

• ساختار حکومت هخامنشی
• زبان پارسی باستان
• باورهای مذهبی
• معماری سلطنتی
• مرزهای شاهنشاهی
• نام ملت‌های تابع
• اندیشه پادشاهی در ایران باستان

در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند.

امروزه این کتیبه‌ها در کنار بناهایی مانند پاسارگاد، تخت جمشید، نقش رستم، شوش و بیستون، از ارزشمندترین میراث‌های تاریخی ایران و جهان به شمار می‌روند.

🔸در پُست‌های آیندهٔ وبسایت ایران ما،

به تصویر و ترجمه بعضی از این کتیبه ها میپردازیم.

منابع پیشنهادی برای مطالعه بیشتر:

• Roland G. Kent, Old Persian: Grammar, Texts, Lexicon
• Pierre Briant, From Cyrus to Alexander
• Achaemenid Royal Inscriptions
• Encyclopaedia Iranica, Achaemenid Inscriptions

پیوند : هخامنشیان↪︎ | تخت جمشید؛ نقشه، تصاویر و اطلاعات کوتاه↪︎