این درگیری‌ها تقریباً چهار قرن، از آغاز ساسانیان تا سقوط این دودمان، ادامه داشت؛ نمی‌شود با اطمینان گفت «تمام درگیری‌های کوچک مرزی» ثبت شده‌اند؛ بسیاری از منابع فقط لشکرکشی‌ها و نبردهای مهم را گزارش کرده‌اند.
📎 پیوند
برای مطالعهٔ جامع دربارهٔ سلسلهٔ ساسانی، شاهنشاهی اردشیریکم تا یزدگرد سوم و.. به بخش:
صفحه‌اصلی← حکومت های ایران/حکومت های باستانی/ساسانیان↪︎
در وبسایت ایران‌ما مراجعه کنید یا روی مسیر بالا کلیک کنید.
دوره اردشیر یکم؛ ۲۲۴–۲۴۰ میلادی
جنگ اردشیر با روم، حدود ۲۲۹–۲۳۲
- یورش ساسانیان به بین‌النهرین روم
- موفقیت ساسانیان در تصرف برخی مناطق
محاصره نیسیبیس
- ساسانیان موفق به تصرف نشدند
حملات ساسانی به سوریه و کاپادوکیه
- موفقیت‌های محدود
لشکرکشی اسکندر سوروس علیه اردشیر
- نتیجه قطعی و یک‌طرفه نداشت
نبردهای ۲۳۲
- بدون پیروزی تعیین‌کننده
تصرف حَرّان (Carrhae) و نیسیبیس در حدود ۲۳۵–۲۳۶
- ساسانیان
حمله به دورا-اروپوس، حدود ۲۳۹
- درگیری مهم؛ نتیجه نهایی جنگ تعیین‌کننده نبود
اردشیر در جبهه غربی فشار زیادی بر روم وارد کرد، اما در نخستین جنگ‌ها نتوانست یک پیروزی نهایی علیه روم به دست آورد.
شاپور یکم؛ ۲۴۰–۲۷۰
این دوره یکی از بزرگ‌ترین موفقیت‌های نظامی ساسانیان در برابر روم بود.
جنگ‌های شاپور با روم:
حدود ۲۴۲–۲۴۴
شاپور جنگ با روم را از سر گرفت.
نبرد/درگیری مهم:
نبرد میشه (Mishikhe)، ۲۴۴
نتیجه کلی: پیروزی ساسانیان و عقب‌نشینی/صلح روم.
جنگ بزرگ ۲۵۲–۲۶۰
این مهم‌ترین مرحله فتوحات شاپور یکم بود.
رویدادهای مهم:
حمله ساسانیان به بین‌النهرین روم
سقوط و تصرف شهرهای متعدد
تصرف انطاکیه
عملیات در سوریه
نبرد ادسا، حدود ۲۶۰
اسارت امپراتور روم، والریان
نبرد ادسا – حدود ۲۶۰
یکی از مشهورترین پیروزی‌های تاریخ ساسانی.
- ساسانیان: پیروز
والریان، امپراتور روم، به دست نیروهای شاپور اسیر شد؛ اتفاقی بسیار کم‌سابقه در تاریخ امپراتوری روم.
پس از آن، نیروهای ساسانی به بخش‌هایی از سوریه حمله کردند و انطاکیه نیز برای مدتی به دست آنان افتاد.
اما ضدحمله نیروهای پالمیرا به رهبری اودناتوس، فشار زیادی بر ساسانیان وارد کرد و آنان را به سوی فرات عقب راند.
نتیجه کلی جنگ:
پیروزی بزرگ ساسانیان
بهرام دوم؛ ۲۷۶–۲۹۳
جنگ با روم – ۲۸۳
امپراتور کاروس به قلمرو ساسانی حمله کرد.
مهم‌ترین اتفاق:
- تصرف تیسفون توسط رومیان
این یکی از معدود دفعاتی بود که یک ارتش رومی در دوره ساسانی توانست خودِ پایتخت ساسانی را تصرف کند.↪︎
نتیجه:
پیروزی روم
اما این موفقیت پایدار نبود و کاروس اندکی بعد درگذشت و لشکرکشی رومیان متوقف شد.
نرسه؛ ۲۹۳–۳۰۲
جنگ ۲۹۶–۲۹۸ با روم
امپراتور روم دیوکلتیان و فرمانده او گالریوس وارد جنگ با نرسه شدند.
نبرد ساتالا – ۲۹۸
یکی از مهم‌ترین نبردهای این جنگ.
در مرحله نخست جنگ، گالریوس در ۲۹۷ شکست سنگینی خورد؛ اما در ادامه توانست ارتش نرسه را شکست دهد.
نتیجه نهایی:
شکست ساسانیان
پیمان نصیبین – ۲۹۹
ساسانیان مجبور شدند امتیازات ارضی مهمی به روم بدهند، از جمله مناطق شرقی دجله و ترتیباتی درباره ارمنستان و ایبری.
شاپور دوم؛ ۳۰۹–۳۷۹
این یکی از طولانی‌ترین دوره‌های جنگ ساسانی–رومی بود.
جنگ اول شاپور دوم؛ ۳۳۷–۳۵۰
مهم‌ترین رویدادها:
- محاصره نیسیبیس – ۳۳۷
- محاصره نیسیبیس – ۳۴۶
- محاصره نیسیبیس – ۳۵۰
- نبردهای متعدد در بین‌النهرین
- سقوط برخی دژهای رومی مانند بزابد
محاصره‌های نیسیبیس
شاپور دوم سه بار نیسیبیس را محاصره کرد اما نتوانست آن را تصرف کند.
بنابراین:
- ۳۳۷ → ❌ ساسانیان
- ۳۴۶ → ❌ ساسانیان
- ۳۵۰ → ❌ ساسانیان
جنگ تا حدود ۳۵۰ بدون پیروزی تعیین‌کننده پایان یافت.
جنگ بزرگ ۳۵۹–۳۶۳
دومین مرحله مهم جنگ‌های شاپور دوم.
محاصره آمیدا – ۳۵۹
یکی از مشهورترین پیروزی‌های شاپور دوم.
ساسانیان: پیروز
آمیدا پس از حدود ۷۳ روز محاصره سقوط کرد.↪︎
لشکرکشی ژولیان – ۳۶۳
امپراتور روم ژولیان شخصاً به ایران لشکر کشید.
رومیان:
- وارد قلمرو ساسانی شدند
- به سمت تیسفون پیش رفتند
- به نزدیکی پایتخت ساسانی رسیدند
اما نتوانستند تیسفون را تصرف کنند.
نبردهای ۳۶۳
در جریان عقب‌نشینی روم، چندین درگیری رخ داد.
ژولیان در یکی از نبردها به‌شدت زخمی شد و درگذشت.
نتیجه جنگ:
🏆 پیروزی استراتژیک ساسانیان
پس از مرگ ژولیان، امپراتور جدید روم، ژوویان، مجبور به صلح شد.
پیمان ۳۶۳
روم امتیازات مهمی واگذار کرد:
- نیسیبیس به ساسانیان رسید
- چندین منطقه در شرق بین‌النهرین واگذار شد
- روم از برخی ادعاهای خود در ارمنستان عقب نشست
- چندین دژ نیز به ایران واگذار شد.
جنگ ۴۲۱–۴۲۲
در زمان بهرام پنجم.
جنگ میان ساسانیان و روم شرقی بر سر مسائل سیاسی و مذهبی آغاز شد.
نتیجه:
بدون پیروزی قطعی
صلح برقرار شد و وضعیت تقریباً به حالت قبل بازگشت.
جنگ ۴۴۰
در زمان یزدگرد دوم.
درگیری کوتاهی میان ساسانیان و روم شرقی رخ داد.
نتیجه:
صلح بدون تغییر عمده مرزی
قباد یکم؛ ۴۸۸–۵۳۱
جنگ آناستازی – ۵۰۲–۵۰۶
یکی از نخستین جنگ‌های مهم ساسانی–بیزانسی در قرن ششم.
رویدادهای مهم:
حمله ساسانیان
محاصره آمیدا
تصرف آمیدا توسط ساسانیان
درگیری در ارمنستان و بین‌النهرین
آمیدا پس از مقاومت طولانی سرانجام در ۵۰۳ به دست ساسانیان افتاد.
نتیجه کلی:
جنگ بدون پیروزی کامل
در نهایت صلح برقرار شد و بیزانس پرداخت‌هایی به ایران انجام داد.
خسرو یکم انوشیروان؛ ۵۳۱–۵۷۹
این دوره یکی از مهم‌ترین دوره‌های جنگی ساسانیان با بیزانس است.
جنگ ایبری؛ ۵۲۶–۵۳۲
نبردهای مهم:
- نبرد تاموریس
- نبرد دارا – ۵۳۰
- نبرد کالینیکوم – ۵۳۱
نبرد دارا – ۵۳۰
فرمانده بیزانسی بلیساریوس ارتش ساسانی را شکست داد.
پیروزی بیزانس
کالینیکوم – ۵۳۱
درگیری بسیار مهم دیگری میان دو طرف.
نتیجه قطعی و ساده‌ای ندارد و هر دو طرف تلفات و مشکلات جدی متحمل شدند.
پایان جنگ:
صلح جاودانه ۵۳۲
جنگ لازیکا؛ ۵۴۱–۵۶۲
یکی از طولانی‌ترین جنگ‌های خسرو انوشیروان با بیزانس.
جبهه اصلی:
لازیکا / قفقاز / ارمنستان / بین‌النهرین
رویدادهای مهم:
- ورود ساسانیان به لازیکا
- محاصره پترا
- نبردهای متعدد در لازیکا
- ضدحملات بیزانسی
- محاصره‌های متعدد
- درگیری‌های طولانی مرزی
نتیجه:
جنگ بدون پیروزی کامل
در نهایت صلح پنجاه‌ساله ۵۶۲ برقرار شد.
ایران موقعیت مهمی در قفقاز حفظ کرد و بیزانس نیز بخش‌هایی از نفوذ خود را نگه داشت؛ همچنین بیزانس متعهد به پرداخت سالانه به ایران شد.
جنگ بزرگ ۵۷۲–۵۹۱
در اواخر سلطنت خسرو یکم و دوره خسرو دوم آغاز شد.
نبرد دارا – ۵۷۳
یکی از پیروزی‌های مهم ساسانیان.
پیروز نبرد:
ساسانیان
دارا پس از محاصره طولانی سقوط کرد.
اما جنگ ادامه یافت و شرایط بعدها تغییر کرد.
خسرو دوم؛ ۵۹۰–۶۲۸
اینجا می‌رسیم به بزرگ‌ترین فتوحات ساسانیان علیه روم شرقی.
جنگ ۶۰۲–۶۲۸
این جنگ بیش از دو دهه طول کشید و آخرین جنگ بزرگ ساسانی–بیزانسی بود.
مرحله اول: ۶۰۲–۶۱۵
ساسانیان تقریباً به شکل خیره‌کننده‌ای پیشروی کردند.
فتوحات مهم:
۶۰۴/۶۰۵
سقوط دارا
عقب‌نشینی بیزانس
۶۰۸
تصرف تئودوسیوپولیس
۶۰۹
تصرف ادسا
۶۱۱
تصرف قیصریه کاپادوکیه
۶۱۲
سقوط انطاکیه
۶۱۳
شکست ارتش هرقل
۶۱۴
تصرف اورشلیم
۶۱۸/۶۱۹
حمله به مصر
تصرف مصر
در نهایت سقوط اسکندریه
ساسانیان در این مرحله سوریه، فلسطین، مصر و بخش‌های بزرگی از آناتولی را در اختیار گرفتند.
فتح اورشلیم – ۶۱۴
یکی از مهم‌ترین پیروزی‌های ساسانیان در تمام تاریخ جنگ‌های ایران و روم.
ساسانیان: پیروز
اورشلیم به تصرف نیروهای خسرو دوم درآمد.
فتح مصر – ۶۱۸/۶۱۹
یکی از بزرگ‌ترین موفقیت‌های نظامی ساسانیان.
ساسانیان: پیروز
مصر، یکی از ثروتمندترین استان‌های امپراتوری روم شرقی، برای چند سال تحت کنترل ساسانیان قرار گرفت.
ضدحمله هرقل؛ ۶۲۲–۶۲۸
اما ورق برگشت.
امپراتور هرقل (Heraclius) یک ضدحمله بزرگ را آغاز کرد.
۶۲۲
لشکرکشی هرقل به آناتولی و ارمنستان.
۶۲۳
پیشروی رومیان در قفقاز.
۶۲۴
حمله هرقل به آذربایجان ساسانی و ضربه به مراکز مهم مذهبی و سیاسی.
۶۲۵–۶۲۶
نبردهای شدید در قفقاز و آناتولی.
محاصره قسطنطنیه – ۶۲۶
ساسانیان از یک سو و آوارها از سوی دیگر به قسطنطنیه فشار آوردند.
اما:
محاصره شکست خورد.
این شکست نقطه عطف بزرگی در جنگ بود.
نبرد نینوا – ۶۲۷
یکی از سرنوشت‌سازترین نبردهای تاریخ ساسانیان.
ارتش هرقل در بین‌النهرین با ارتش ساسانی روبه‌رو شد.
نتیجه:
پیروزی بیزانس
پس از این شکست، موقعیت خسرو دوم به‌شدت تضعیف شد.
پیشروی هرقل تا نزدیکی تیسفون – ۶۲۸
هرقل وارد سرزمین ساسانی شد و به نزدیکی پایتخت رسید.
اما نکته مهم:
هرقل تیسفون را تصرف نکرد.
منبع ایرانیکا نیز تأکید می‌کند که هرقل تا کرانه مقابل تیسفون پیش رفت، ولی در آخرین مرحله نیروهای ساسانی او را وادار به عقب‌نشینی کردند.
سقوط خسرو دوم – ۶۲۸
شکست‌های نظامی و بحران داخلی باعث سقوط خسرو دوم شد.
پس از کشته‌شدن خسرو، قباد دوم (شیرویه) به سلطنت رسید.
او با بیزانس صلح کرد.
پیمان صلح ۶۲۸
ساسانیان مجبور شدند تقریباً تمام سرزمین‌هایی را که در جنگ به دست آورده بودند، به بیزانس بازگردانند:
- مصر
- سوریه
- فلسطین
- بخش‌های آناتولی
- مناطق دیگر اشغال‌شده
بنابراین جنگ ۶۰۲–۶۲۸ در نهایت:
شکست استراتژیک ساسانیان
بود، با وجود اینکه ساسانیان در نیمه اول جنگ به بزرگ‌ترین فتوحات خود علیه روم دست یافته بودند.
مشهورترین پیروزی‌های ساسانیان
- پیروزی شاپور یکم در ادسا
- اسارت امپراتور والریان
- تصرف انطاکیه
- پیروزی‌های شاپور دوم
- تصرف آمیدا
- پیروزی و پیمان ۳۶۳
- تصرف دارا در ۵۷۳
- فتح اورشلیم در ۶۱۴
- فتح مصر در ۶۱۸/۶۱۹
مشهورترین پیروزی‌های روم/بیزانس
- شکست نرسه در جنگ ۲۹۶–۲۹۸
- تصرف تیسفون در ۲۸۳
- پیروزی بلیساریوس در دارا، ۵۳۰
- شکست محاصره قسطنطنیه در ۶۲۶
- نبرد نینوا، ۶۲۷
- ضدحمله‌های هرقل و بازپس‌گیری سرزمین‌های اشغالی در ۶۲۲–۶۲۸
هیچ‌کدام از دو امپراتوری در تمام این چهار قرن برنده دائمی نبودند؛ قدرت مرتب بین ایران و روم جابه‌جا می‌شد. حتی ساسانیان در آغاز دهه ۶۲۰ تقریباً به اوج فتوحات خود رسیدند، اما چند سال بعد همان فتوحات را از دست دادند.
#ساسانیان, #روم, #بیزانس, #روم شرقیپیوند: ساسانیان↪︎ | شاهنشاهی اشکانی و روم؛ روایت جنگ‌ها و نبردها↪︎